Annales minorum in quibus res omnes trium ordinem a S. Francisco institorum ex fide ponderosius afferuntur, calumniae refelluntur…

Vida latina

Ed. de Aitor Boada Benito; fecha de edición: abril de 2025.

Fuente

• Waddingo, Fr. Luca, Annales minorum in quibus res omnes trium ordinem a S. Francisco institorum ex fide ponderosius afferuntur, calumniae refelluntur…, tomo VIII, Romae, Ex Typographia Joannis Petri Collinii, 1654, pp. 568-579.

Criterios de edición

Los criterios de edición que se han seguido han sido los siguientes:

• Se ha optado por el uso común de la grafía ii para las terminaciones de ablativo plural en latín (p. e. sociis por socijs [568], etc.), así como por la grafía s en lugar de la f utilizada en el manuscrito (p. e. ipso por ipfo [568], etc.).

• Se ha eliminado la acentuación original de las terminaciones en ablativo singular (p. e. animose por animosè [569], etc.) y cualquier acentuación en general (p. e. a domesticis por à domesticis [575], etc.).

• Se ha conservado el uso indistinto de la u y la v (p. e. ueram [568], etc.).

• Se han desarrollado algunas abreviaturas (p. e. Eccleasiae Marturanam por Eccles. Marturanam [578]).

• Se han respetado las abreviaturas del término Sanctum (p. e. S. Mariae [570], etc.) y a la vez se ha conservado la palabra cuando aparecía desarrollada en el manuscrito (p. e. Sancta Cruce [570]), así que su abreviatura o no depende de la aparición en el manuscrito.

• Se ha conservado el uso del punto después de los numerales ordinales (p. e. die 14. Septembris [574]).

• Se ha respetado el uso de mayúsculas que hace el manuscrito (p. e. allisque Regis [568]).

• Se ha conservado la numeración original de los capítulos y la separación original de párrafos.

Vida de Juana de la Cruz

[568] Anno Christi 1534. CAROLI V. IMPER. OCCID. Anno 16 CLEMENTIS VII. ANN. 11. RELECTIONIS MINERVAE ANNO 327

XXVI. Quo uero die haec Ancilla Dei ad patibulum tracta est cum sociis, eo ipso Londini optimates omnes iusi iurant coram Archiepiscopo Cranmero, Audleo Cancellario, Cromuelo Secretario, aliisque Regis consiliariis iurare profiteri, secundas eius nuptias legitimas esse, prolemque inde natam, Elizabetham nomine, ueram esse regni haeredem, Maria Principe exclusa, tanquam ex matrimonio illegitimo prognata. Quam iurisiurandi formulam, vt multis de causis iniquissimam, cum Episcopus Rossensis, ac Thomas Morus, aliique nonnulli suscipere nollent, in custodiam coniecti sunt. Fratres autem Minores de Obseruantia, cum hac iniquitate permoti, liberius loquerentur, tam in publicis disputationibus, quam concionibus sacris, matrimoniumque Catharinae acerrime defenderent (praecipue uero Londini duo patres doctissimi, Estonus & Paitonus) ob hanc rem totus Ordo in tanto apud Regem odio fuit, ut tertio Idus Augusti fratres uniuersi ex omnibus Ordinis sui monasteriis, ut supra diximus, pellerentur, uariosque in carceres coniicerentur, adeo ut plusquam ducenti eodem tempore in custodiis numerarentur. Qualiter autem cum illis actum sit, & quam constanter pro fidei & ueritatis confessione illi se gesserint, per subsequentes annos, singula quaeque suis locis distribuemus.

XXVII. Alia grauissima mota est contra Franciscano hoc anno persecutio in Westphalia, maxime uero in Monasteriensi ciuitate. Illic plurimum praeualuit spurcissima illa, & seditiosa haeresis Anabaptistarum, quibus dum Minorita, qua poterant, restiterunt, & Catholicos in Ecclesiae Romanae obedientia continuerunt, illi collecta suae nefariae sectae ingenti multitudine, urbem inuadunt & deripiunt, ac religiosorum domicilia funditus euertunt, omnia sursum deorsumque reuoluunt, reliqua pietatis antiquae uestigia tollunt, fornices & columnas diliiciunt, & iniecta flamma obuia quaeque exurunt & pessumdant. Inceptum est a Franciscanorum coenobio, deinde a Theutonicorum collegio, mox a sacrarum Virginum monasteriis, inter quas turbas aliquot Clarissae perierunt. Miserimum erat tantam hominum stragem, sacrarumque aedium conspicere ruinam. Sed non diu distulit Deus uindictam, immissis inter ipsos tribulationibus per angelos malos, collectisque exercitibus per Principes circuli Rhenani, qui dura eos obsidione cinxerunt & seuere mox plexerunt.

XXXVIII. In conuentu S. Francisci Sturnorum in Calabria hoc anno die 6. Augusti ex humanis abiit religiosissimus uir Hieronymus a Mesuraca, cui Christus Dominus sui transitus horam reuelare dignatus est. Cum itaque bene ualeret, guardianum rogauit, ut conuocatis in suam cellam fratribus, eum aliquantisper expectare & audire placeret. Aduenit postea iniecto ad collum fune, & humi prostratus humiliter veniam petiit errorum, & scandalorum, si quibus aliquando fratres, aut saeculares offendit, rogauitque ut pro se iamiam morituro preces effunderent. Praecepit Guardianus ut palam ediceret unde tanta certitudo de mortis, aliis incertae, proueniret? Respondit humiliter, a Christo Domino coram B. Virgine Maria, & sancto Francisco sibi reuelatum fuisse illo die ex hoc mundo migrandum esse, antequam Missae omnes absoluerentur. Verum dixisse (licet illusionem, qui eum audierant, putarent) rei exitus comprobauit. Inuetus enim est in cubiculo flexis humi genibus, & oculis ad caelum eleuatis exanimis, antequam ultimum Missae sacrificium terminaretur.

XXXIX. Hoc anno migrauit ad astra religiosissima Virgo Ioanna a Cruce Hispana in monasterio S. Mariae de Cruce prope oppidum Cubarum dioecesis Toletanae, de cuius constructione alias diximus, ibique promisimus huius nos Virginis apud Hispanos & exteros celeberrimae, vitam & gesta narraturos. Excidit valde e suo statu praedictum monasterium, & infelici casu Agnetis fundatricis, primaeque Abbatissae, sed Dei gratia postea resipiscentis, ad ultiman tendebat ruinam. Reparatricem suae domus voluit B. Virgo Maria Ioannam hanc, Ioannes Vasquez, & Catharina Guttierez, piis rusticanis, in humili uico Hazanae supradictae dioecesis progenitam; eamque tantis donis & gratiis per sua merita praeuenit, ut ab utero vocata, & a ventre matris segregata uideretur ad diuinum [569] obsequium. Etenim non prius nata, quam donis abundare coepit caelestibus. Ubera non fugere diebus Veneris, ante usum rationis, visiones videre caelestes, a malis morbisque liberari, modo beatae Mariae Virginis, modo sancti Bartholomaei favore. Anno aetatis quarto gloriam vidit Paradisi, Christum infantulum sub speciebus sacramentalibus, et Angelum sibi destinatum in custodem. Grandior effecta nullis puellaribus vacabat iocis, nil indecorum faciebat, verbum nullum proferebat otiosum, sed orationi semper intenta, colloquia miscebat divina. Septennis matre nuper defuncta, statuit cum matertera pia adolescentula monasterium Regium Toletanum sancti Dominici ingredi, sed Deus, qui restauratricem voluit Cubani, bis terque impedivit, et monialium dolo capere cupientium, artes elusit. Ab avunculis in domum suam translata, res domesticas summa regebat prudentia, et corpus mira terebat poenitentia. Asperrimo a se contexto torum obduxit cilicio, duris caedebat flagris, continuis extenuabat ieiuniis panis et aquae, nihil per triduum aliquando manducans. Frigidissimis noctibus e lecto prodibat, et solo tecta cilicio coram Christi imagine orationem producebat usque ad aurorae crepusculum.

XL. Visionibus assueta divinis Seraphinos vidit aureis vasis aquas divinorum beneficiorum transfudentes; Christum diversis temporibus, diversos illos passionis cruciatus subeuntem; Mariam Virginem Christum infantulum ulnis gestantem, eamque amorosis oculis aspicientem. Accendebant autem hi favores caelestes desiderium monachatus, quo flagrabat, ut liberius, curis soluta mundanis, divinas exciperet missiones. Affectu itaque quanto poterat, supplex petebat coram ea Christi imagine, quam Veronicae appellant, atque illa secum continue habebat, ut tandem hanc gratiam concederet: cui sub illa ipsa effigie Christus apparens dixit: se illam sibi sponsam adoptaturum. Etsi vero quod tantopere appetebat, aliquoties assequi tentarat, non potuit a patre et avunculis impedita. Virili demum animo moras omnes tollere decrevit contemptaque contradicentium auctoritate, obducta viri veste, gladioque munita, domo caute profiliit, monasterium petitura Cubarum, leucis dissitum duabus. Adsuit statim Satanas iter praepediturus, obiectisque multis periculis, et difficultatibus plurimis pavitare fecit, et mente deficere. In terram cadenti vox e caelo ter intonuit: Fac animose, inceptum iter prosequere: Deus tibi erit adiutor. Etsi tunc nullum viderit, scivit tamen postea quod monitor ille fuit Custodiae Angelus, qui labantem confirmabat. Paulo ultra progressa vidit sequentem adolescentem Yliescanum, equo insidentem, qui saepe patrem rogavit hanc sibi dari coniugem. Tanto perterrita periculo Deum invocans adiutorem paululum e via deflexit donec procus pertransivit. Genuflexa gratias egit beneficii recepti, Deique Matrem rogavit, ut propitiaretur ad domum suam proficiscenti. Apparuit sanctissima Virgo, utque bono esset animo, commonuit, illamque fore illius domus reparatricem. Ubi pervenit ad monasterii templum, resumptis faemineis vestibus, quas in farcinula secum asportavit, accedens ad habitaculi portam, conspectaque superposita beatae Virginis imagine oravit, ut prosperum suum faceret desiderium. Responsum accepit omnia fore felicia; et congratulata eius adventui beata Virgo potestatem fecit, ut domum suam renovaret, dissipando errores, evellendo abusus, aedificando probis legibus, plantando virtutes. His adiuta favoribus, magna fiducia Abbatissam, suae viae vitaeque cursu relato, interpellavit, ut ad sororum admitteretur consortium. Re cum illis, et cum provinciae Ministro, qui Deo ita disposente, paulo antea inde digressus, redierat, omnium calculis fuit admissa reluctantibus valde genitore, et avunculis, qui antequam septa ingrederetur monasterii, supervenerunt.

XLI. Iam voti compos summo fervore monasticam vitam aggressa, perpetuum sibi indixit silentium, abstinentiam omnem possibilem, poenitentiae modos admirabiles, somnum brevissimum, vestimentorum vilitatem, personae contemptum, in laboribus et opere manuali consolationem; in omni re considerans propter [570] quem, & pro quibus laborabat. Uita tamen semper sectata communem, nihil agressa est singulare, quod Praepositae, aut Confessarii non probaretur iudicio. Ad hunc semel accessit maerore & lachrymis confecta, quod assueta Christum ab infantia videre in communione sacramentali, in postrema non viderit, mira putans simplicitate, ab omnibus, qui sacrae communicant synaxi, Christum corporaliter videri, & propterea hoc sibi denegatum, vel propter aliquem suum reatum, vel propter Sacerdotis in consecratione defectum. Adstitit pater consolatus confessarius, docuit id beneficii loco reponendum, quod Dominus aliquando se abscondat, & suos subtrahat fauores, ut ardentiori expetantur ardore, & humilientur in conspectu Dei, qui tam ingentes recipiunt. Ne magnitudo revelationum Paulum extolleret, datus est ei stimulus carnis, angelus Satanae, qui eum colaphizaret. XLII. Statim post emissam solemniter professionem (in qua a sancta Cruce [1] voluit cognominari, tum quia monasterium S. Mariae de Cruce nuncupabatur, tum quia in die Inuentionis S. Crucis nata est, habitum suscepit, & professionem emisit) coepit robustiori florere virtute, & manifestiori splendere sanctimonia. Multis magnisque signis hanc Deus confirmauit. Vas figuli eius inadvertentia comminutum, eiusdem precibus fuit integre restitutum. Sanctimonialis una primum a febre tertiana, secundum a periculoso mamillarum tumore illius meritis sanatur: puella a cordis molesta affectione, illius apposita manu liberatur. Valetudinario praefecta incredibili charitate infirmas curabat, in se aliquando transferri morbos Deum deprecata, & exaudita. Nihil vile nihil immundum abhorrebat in hoc religiosae charitatis ministerio. Ad aliud ostiariae & rotariae translata, patientiae virtutem frequens exercebat, tum propter molestum illud genus seruitutis, tum propter senioris sociae imperium in praecipiendo, & indiscretum modum agendi. Atqui illa in omnibus obsequentissima, nunquam mandatis resistebat, neque impatienter quidquam respondebat, sed in singulis humillima omnia prompte peragebat. Meruit itaque Christum saepe habere consolatorem, eumque sub infantuli specie conspicere. Ab eius brachiis semel in sua transtulit beata Virgo Maria, & Ioannam ad hortum invitavit, ubi matris & filii fruens colloquio, campanulae tinnitu ad ostium vocata recessit, & completo ministerio regressa, utrumque invenit expectantem, & obedientiae virtutem commendantem; atque ita aliquando Deum, propter Deum esse relinquendum. Ex consortio diuini amoris resplenduit facies eius, & cognoverunt sorores, visiones habuisse caelestes: Alia vice in aula laboritii communis extra se rapta meruit Christum ex Genitricis manibus excipere.

XLIII. Erga sanctissimum Eucharistiae Sacramentum toto ardescens affectu cupiebat illud singulis diebus suscipere; sed prae debita reuerentia, & humilitate abstinebat, illis contenta, quos confessarius praescribebat; reliquis interno affectu spiritualiter manducabat, dum voto panem illum caelestem comedens, fide uiua, quae per dilectionem operatur, fructum eius & utilitatem sentiebat. Tintinabulum audiens pro adoranda hostia, quam eleuabat Sacerdos, accurrit ueneratura; sed dum ad cratem unde posset intueri, in tempore pervenire non potuit, procumbens humi mente voluit adorare, quod oculis non potuit aspicere: cum ecce magno hiatu scisso pariete videre patenter licuit, quod devote adorare cupiebat. Huius scissurae remanent adhuc indicia. Maiori etiam miraculo ex monasterii officinis per tres vel quatuor parietes, idipsum diuinum videbat, & adorabat obiectum, Deo suae sponsae votis annuente. Impro homini in peccato morienti Parochus rei ignarus, pro viatico sanctum ministravit edulium, statimque ille decessit. Angeli ex impuris faucibus illud educentes, ad cubiculum asportarunt Ioannae, decentique loco reposuerunt. Custodiae Angelus rem revelavit Ioannae, atque illa e longa exstasi reversa, sacram synaxim, prout Angelus praecepit, pie reverenterque suscepit. Factum hoc largius narrat Petrus Nauarrus, doctis notis adhibitis.

[571] XLIV. Magnum illud quidem Dei beneficium erga uirginem, quod in illius custodiam deputauerit unum e supremis spiritibus, magnorum illustriumque Sanctorum alias Custodem, qui tam diligenter, tam amanter, & tam prompte corporis animaeque damna pellebat, inuocanti assistebat, caelestibus recreabat solatiis, ut in necessitatibus patrem, in tribulationibus refugium, in dubiis magistrum, in tristitia consolatorem comprobaret, & demum in omnibus pro suo desiderio compositus uideretur. Saepe illi variis pulcherrimisque formis apparens secreta reuelabat caelestia: amicorum, sororum monasterii res procurabat, ita ut confodalibus manifesta illius paterent beneficia, illique se omnes deuouerent, & Ioannae Custodi se suaque commendarent. Aliorum etiam Angelorum habuit familiaria colloquia, praesertim sororum illius monasterii Custodum. Ex illorum apparitionibus & tristi, laetoque uultu cognoscebat in quibus aliquae deficiebant, & in quibus aliae proficiebant. Multa ab iis discebat sancta & salutaria documenta, quibus subditas, dum monasterio praeesset, instruebat. Illorum ministerio saepe in aera ferebatur deliciis fruitura caelestibus, a quibus insuper quae circa sorores suas in monasterio fiebant, percipiebat. A suo Custode, quod summe cupiebat, causam seriemque cognouit praelii Angelorum, uictoriam bonorum, casum iniquorum, eorumque per varias partes sublunares poenale exitium. XLV. Rapi & leuari supra se frequenter solebat, & in huiusmodi sensuum alienationibus glorias & triumphos uidere caelestium, suauissimos sentire cordis affectus & pulcherrima facie splendere. Semel accidit, ut in vehementi raptu ualde torqueretur, ora pallerent, oculi languerent, labia nigrescerent, dentes striderent, brachia penderent, nihilque uideretur in corpore absque cruciatu. In se reuersa, & saepe interpellata, ut tam poenosae transformationis causam edifereret, dixit, tunc sibi reuelatum, quot & quantas poenas, tribulationes & persecutiones tam ab immundis spiritibus, quam ab iniquis hominibus illam pati oportebat; quarum recensione ita se perterritam ait, ut mente deficeret, & toto corpore torqueretur.

XLVI. Responsa dabat prudentissima, & monita saluberrima omnibus, qui malorum tam spiritualium, quam corporalium ab illa petebant remedia. Undique ad illam tanquam ad caeleste concurrebant oraculum, quod illa nunquam promebat inconsulto suo Custode & Magistro. Ab hoc discebat omnium aduentantium necessitates, qualitates, & corporis, animaeque dispositiones. Illo reuelante penetrabat cogitationes hominum, & sciebat, quid circa eos, qui e longinquo se illi commendabant, patraretur. Illo asportante apparebat infirmis, & in periculo constitutis, eosque ab aduersis liberabat. Illo auxiliante superabat potestates tenebrarum, siue ipsam, siue alios offendentes. Annos tredecim postquam per menses aliquot obmutuit, variis linguis in exstasi loquebatur, difficilia sacrae Scripturae loca explanabat, mysteria pleraque reuelabat, & conciones doctissimas, quarum integrum extat volumen, ad secundam, vel tertiam horam producebat. Ut concionantem audirent, ex omni hominum genere magna adueniebat multitudo, atque inter hos multi Heroës, Principes, Praelati, Episcopi, Franciscus Cardinalis Ximenez, Magnus ille Dux Gondisaluus Fernandez a Corduba, & ipse Carolus Caesar Augustus. Omnes in conspectum extaticae admittebantur (non enim reclusarum institutum adhuc erat introductum) quorum singulis, etsi nullum uideret, ea dicebat quae conditioni, & malis, quibus laborabat, erant opportuna. Penetrabant autem sermones cordis intima, neque ullus erat, qui ad mores reformandos non compungeretur.

XLVII. Multi voluerunt horum raptuum & sermonum, an ex Deo essent, experimentum facere. Missus Toleto quidam ex fidei Inquisitoribus, simulata ueste, in raptu concionantem audiuit. Ita illa locuta est, & hominem commouit ut prope sermonis medium genua flecteret, eoque corporis habitu profusis lachrymis reliquam partem exceperit; & postquam in se reuersa est, pios cum illa [572] protraxerit sermones de rebus animam concernentibus, & ualedicens se illius orationibus impense commendauerit. Alii temere scire cupientes, an uere extera se fieret, uel huiusmodi raptus ficte uenditaretur, eas adhibuerunt scrutationes, quae uirginem offenderunt. Quaedam Heroina lectulo assistens dum Ioanna in raptu praedicaret, aciculam magnam per occiput infixit, quae cranium offendit. Immota uirgo nihil sentiens in concione perrexit, eaque finita, atque in se reuersa tunc coepit dolere, visusque est sanguis per collum dilabens; In alio sermone quidam magni nominis Ecclesiasticus eam per brachium uiolenter attraxit, ut e raptu retraheret; nec quidquam profecit, illa immobiliter, haerente & sermonem prosequente. Tanto concursu populorum, & indiscretis quorundam experimentis commotus Minister prouinciae Castellae, cui subest monasterium, praecepit ut nullus deinceps in conspectum raptae, aut concionantis admitteretur. Ita factum: sed dum ad cubiculi ostium una ex sororibus accederet, ut quae dicebat, audiret, prospiciens per rimulas uidit aues multas erectis rostris, quasi attente loquentem audientes. Vocatis aliis, quae idipsum uiderunt, iudicatum est, Deum uelle, ut ab hominibus audiretur, quorum defectum aues supplebant. Re coram Superiore probata, permisit ut audiretur.

XLVIII. Ministro prouinciali, ex Cantabria oriundo, diserte locuta est idiomate Cantabrico, ut dissuaderet, quod secum tacitus cogitabat, ei monasterii praefecturam commendare. Ea re amplius confirmata eius sanctimonia, firmius perstitit in sententia, & Abbatissam instituit. Ubi aderant uiri docti, uel qui Hispanum ignorabant idioma, Latine sacrae Scripturae mysteria explicabat, & quae opportuna erant, exprimebat. Dederat monasterio Franciscus Ruiz, ex Minorita Episcopus Abulensis, Cardinalis Ximenii in expeditione illa celeberrima expugnati Orani socius, mancipia duo inde ducta, mulierem prouectam, & iuueniculam, Arabes. Saepe tentatum est ut ad fidem accederent Christianam, sed frustra, pertinacissime illis adhaerentibus Mahometanae. Aderant semel huiusmodi spectaculo uirginis raptae concionantis, audieruntque ad se conuerti sermonem expedita lingua Arabica, adeoque sibi corda compungi, & tam efficaciter ad ueram religionem capessendam commoueri, ut statim dissoluto caetu baptizari uoluerint. In aliis concionibus saepe illas uocabat, easque alloquebatur Arabice, illis respondentibus, & Ioanna circa multa monente. Ad mortem usque in monasterio perseuerarunt, pie humiliterque sororibus seruientes. Anno uno septuaginta unum sermones habuit huiusmodi, partim spectantes ad vitam Christi & Genitricis, partim ad encomia Apostolorum, partim ad Euangelia Aduentus, & Dominicarum, in quibus multa reperiuntur sub parabolarum inuolucris, plurima manifesta ad morum reformationem conducentia. Mirabiliter omnes excepit calamo Maria Euangelista, illius monasterii alumna, cui haec gratia a Domino concessa est, ut diserte & integre scriberet post concionem, quidquid in illa uirgo proferret, cum prius neque scribere sciret neque legere. Uir uere Apostolicus Franciscus a Turribus Minorita plurimi faciebat sermones istos, libro uno eoque magno comprehensio, in quibus profunda mysteria contineri afferebat, non tamen omnibus obuia, neque omnibus committenda; quod iudicium etiam protulit Tribunal S. Inquisitionis Hispanicum, postquam accurate legi & examinari librum praecepit.

XLIX. Maiora adhuc suae dilectionis indicia erga Uirginem hanc Christus exhibuit. Etenim coram B. Virgine & multitudine Angelorum eam sibi dilectissimam sponsam immisso anulo pretioso subarauit, & in feria sexta Parasceues Christi Passionem intensissime meditantem quinis plagis in manibus, pedibus, & latere insigniuit, impressis totidem rubicundis in pelle signaculis, sub quibus ardor, & dolor erat vehementissimus. Apparebant haec singulis sextis feriis & Sabbathis, usque ad festum Ascensionis, quo illa propter intolerabilem importunitatem ista uidere cupientium orauit, & exorauit ut prorsus abolerentur. Ita [573] tamen eius precibus Christus assensit, quod praenunciauerit fore ut pro purpureis rosis plagarum, quas auferri uolebat, pungentes spinae ipsius coronae infigerentur; quod uere illa probauit puncta & repuncta multis doloribus & tribulationibus.

L. Delectabatur illa concentu auicularum, quibus aliquando concinebat, laudans & glorificans Deum, multisque aduentantium precibus, audiendisque miseriis ualde distrahebatur. Eam itaque solis mysteriis caelestibus percipiendis aptiorem redditurus, surditate afflixit Dominus a Februarii decimo usque ad Augusti duodecimum, S. Clarae sacrum, quo sorores omnes instanter petierunt, ut auditum monasterio commodius regendo, & proximorum malis facilius medendis necessarium reddere dignaretur. Exauditae sunt sacrarum Virginum preces, misso S. Petro Apostolo, qui tactis auribus in raptu positae sensum restituit. In die S. Barbarae in exstasi absorptae sancta illa Virgo apparuit, multa illi reuelauit, seque apud Deum uberis illi collatae gratiae fuisse mediatricem. Visa insuper eo tempore anima cuiusdam infantuli ad caelos ascendentis, quae virginem rogauit, ut genitricem suam indicato nomine, moneret, ut potiorem curam gereret in educandis filiis, talesque dixit suos fratres, quales Deus nollet; eumque strictam ab ea huius rei rationem exacturum. In aliis similibus eleuatae mentis affectibus, modo hos, modo illos Sanctos aspexit, Franciscum, Dominicum, Antonium, Luciam, Acatium cum sociis Martyribus, ita ut semper in caelis conuersari uideretur, tot visionibus Dei, Mariae Virginis, Angelorum & Sanctorum assueta.

LI. Anno aetatis vigesimo octauo, & ab ingressu religionis tertiodecimo, electa Abbatissa unanimi consensu sororum omnium, Praeside, quem diximus, Cantabro Ministro, annis septendecim summa tranquillitate, miraque prudentia, monasterium rexit, fabrica & redditibus necessariis auxit, cum in miserrimo esset statu, antequam illa regimen susciperet. Inter plerosque benefactores praecipuos habuit, quos supra nominauimus, Gondisaluum, & Ximenez, qui larga manu suppetias tulerunt. Illud singulare praestitit sodalitio beneficium, quod regularem firmauerit obseruantiam, & praeuenerit, quae oriri poterant scandala, introducta monastica clausura, cum prius sorores passim exirent mendicatum, & exteris pateret aditus ad penetralia monasterii. Officium porro facile peragere poterat, adiutore Custodiae Angelo, qui in omnibus assistebat, & scitu necessaria quaeque opportune reuelabat, ac Protectrice Maria Virgine, quae se perpetuam illius domus Abbatissam constituit, & Ioannam suam Vicariam seu Substitutam. In hoc officio multa recepit a Domino beneficia, & singulares reuelationes; uiditque prae reliquis animam sui confessarii, illius monasterii Vicarii, Petri a S. Iacobo, sive de Santiago, uiri probatissimae uitae, notae uirtutis, & sanctimoniae, magna in caelis gloria coronari.

LII. Flagitantibus sororibus orauit Dominum ut benediceret, uirtutesque infunderet rosariis multis, quae audiose collegerant, & illa in arcula sub alterius custodia, & claue reclusae erant. In exstasi sacra diu sine sensu permansit, quo tempore sorores auide scrutantes quid circa rosaria fieret, arculam referarunt, uacuamque uiderunt, & exstasi completa respicientes, reposita compererunt, miro fragrantiae odore, quae paulo antea ablata mirabantur. De his interrogata Ioanna dixit: “a Deo fuisse benedicta, ipsius manu contacta, atque inde impressum odorem infusumque uirtutem ad mala plurima pellenda morbosque curandos”. Verum dixisse, mirabiles consecuti euentus probauerunt; atque illi rite examinati sunt coram Iudicibus variis in locis, compactis legitime publicis instrumentis. Rem hanc aliqui, ultro magnificauerunt, & nimia pietate corruperunt, indulgentiarum plurimarum absque ullo fundamento gratias adiicientes: quos iuste reprehendit, qui postremo Virginis uitam descripsit, & adiectis insuper probatissimis documentis, quae rei ueritatem confirment.

LIII. Perspectis in uisione poenis durissimis, quas animae fidelium in purgatorio patiuntur, summa eis pietate Ioanna compatiebatur, & quod ubique per se [574] vel per alios leuamen poterat, præstabat, orationum suffragia, missarum sacrificia, afflictiones corporis, pias operationes, et religiosa pro eis exercitia, quotiescumque licebat, offerebat, atque ut alii offerrent, procurabat. Petiit a Deo, ut in satisfactionem pro animabus purgandis admitteret sui corporis pænas, easque infligeret grauissimas, et animabus infligendis remitteret. Iuxta votum quidem tormenta sustulit durissima, cum tamen alacrius, quo certius sciuit per suum Custodem, ea miseris animabus profuisse. Multæ proinde animæ illi apparebant, rogantes ut illas etiam sua charitate complecteretur; idque protinus faciebat, nulli suum qualecumque denegans auxilium. Hac pietate, et singulari charitate plurimum apud Deum promeruit, et animas sibi deuinxit, ut illius meritis liberatæ efficacius in cælo pro illa interpellarent. Merito quidem ex illorum numero poterat censeri, de quibus ad S. Brigittam Angelus pronunciauit: Benedicti sint illi, qui in mundo iuvant animas orationibus, et bonis operibus, laboreque corporis sui.

LIV. Indicibili affectu sanctissimam Christi crucem venerabatur, et merito quidem, quippe in festiuitate Crucis inuentæ tot beneficia a Deo recepit. In illa diximus in sæculo natam, in religione renatam, solemni voto Deo consecratam; in illa insuper Deo iubente monasterii per illam reformandi præfectura accepit; et demum in illa transiuit ab hac valle lachrymarum ad patriam cælestem, vitæ sanctissimae transactæ præmium receptura. Singulis hebdomadæ diebus peculiares habebat circa crucis mysteria meditationes, fructus crucis ita per dies uniuersos distribuens, ut abundantissime defecatæ animæ, et contemplandis diuinis affueret, materia suppeteret meditandi. LV. Virginem gloriosissimam Mariam totis cordis medullis, præcordiorum affectibus, et votis omnibus venerabatur, probe sciens ita eum velle, qui totum nos habere voluit per Mariam, eamque factam esse scalam cælestem, per quam Deus ad terras descendit, ut per ipsam ascendere mereamur ad cælos. Erat in monasterio vetustum simulachrum ligneum sacratissimæ Virginis, non ade pulchre, neque ad artem dolatum, magnæ tamen venerationis apud sorores et exteros. Ut maiori adhuc reuerentia coleretur, impetrauit ut a Domino benediceretur, eamque imagini tribueret virtutem, ut coram orantes petita acquirerent, et in publicis necessitatibus hic inuenirent remedium. Et quidem inueniunt: passim namque huius imaginis intuitu magna fiunt miracula; et dum mala publica premunt, atque in supplicationibus circumfertur, siue pro auerrenda lue, siue pro pluvia perenda, aut serenitate postulanda semper probat populus suarum calamitatum sperare se posse leuamen.

LVI. Indicant haec et multa his similia, quantam gratiam inuenerit Ioanna apud Deum; quantam autem ei concesserit Deus gratiam sanitatum, lepissime probarunt sorores. In vna extinxit æstum mortiferum ignis, quem appellant S. Martialis: alteram a canceris morbo sanauit, aliam a pleuritide; alterius cotortos humeros rectificauit. Præ doloris impetu cuidam ex sororibus oculus vnus in terram prosiliit; quem manu excipiens Ioanna, linteoque abstergens ad locum unde exierat, restituit, statimque quæ paulo antea erat monocula, oculo perfectissime vidit ab omni malo liberata. Monasterii famulum Ioannem de la Fuente temere transiradantem Xarama fluuium torrente aquarum exundantem, ne mergeretur, effecit. Famulam Antoniam Rodriquez ne ab imponente tauro occideretur, defendit; et monasterium ab impetu rebellium, qui sub titulo Communitatis, et specie boni communis, magnam Hispaniæ partem occuparunt. Veruex infectus rabie, Ioannæ sororumque confessarium cornibus petit, et suo malo contaminauit. Orauit pro illo instanter Virgo, et resanauit. Infantulam mortuam ulnis exceptam, imposita cruce quæ ad collum pendebat fouit, ad vitam reuocauit. LVII. Tantis donis cælestibus illustrata, et diuino lumine perfusa, coepit cogitare, tot gratiarum cumulis a Deo receptis se nihil rependisse; consolationes fuisse plurimas et maximas, afflictiones paucas et exiles; præmia ingentia, [575] merita humilia. Anhelabat itaque aliquid pro Deo pari, et ficut erat consolationum particeps, ita volebat fieri tribulationum. Probe sciebat verum illud esse, quod in præsenti est momentaneum et leve tribulationis nostræ, supra modum in sublimitate æternum gloriæ pondus operatur in nobis; et propterea, prophetam hac luce percitum exclamasse: Computrescant ossa mea, et subter me vermis statim, tantum ut requiescam in die tribulationis. Instanter proinde rogabat ut laboribus, doloribus, afflictionibus et morbis corpus contereret, et tanquam aurum in fornace tribulationum examinaret. Exaudiendam fuisse mæsto illi vultu Custos Angelus revelavit, monens magnam neceſſariam effe patientiam, ut reportaret promissiones; et aliorum indigere auxilio fororumque precibus, ne in certamine deficeret. Corpus, inquit, conteretur grauissimis morbis, et spiritus affligetur persecutionibus, invidiæ, detractione, bonique nominis iniuria. LVIII. Paulo post quam hæc audivit, et sororibus retulit, toto corpore contracta est, nulla remanente parte absque gravi læsione. Ita vehementer dolebat, ut sæpe strideret et clamaret, a Deo petens auxilium et patientiam. Artubus omnibus, iuncturis, nervis cruciabatur, nullo poterat uti membro ad destinatum ministerium. Omnium fortissimus erat dolor capitis, quo tam vehementer aliquando torquebatur, ut mortuæ similis videretur. Stomachi insuper et iliacæ passiones, tam intendè pungebant, ut toto corpore algeret, frigidoque sudore tota maderet. Atque hæc mala per annos quatuordecim incredibili robore, invictaque sustinuit patientia. His demum accedebant dæmonum torturæ, verbera, flagella, et quandoque vulnera, quibus medendis multis diebus adhibere oportebat remedia, atqui unum nullo potuit medicamento per totum vitæ cursum sanari. Ast tamen in tot tantisque doloribus bis habuit Christum consolatorem, qui eam suo aspectu et colloquio dulciter recreavit.

LIX. Altera pars tribulationis et doloris a domesticis oritura, prænuncios habuit spiritus malignos, qui innumerabili multitudine fœdisque figuris immundorum animalium, serpentum, quadrupedium, tristiumque volatilium nocturnorum, domum omnem replebant, tectum occupabant, muros circuibant. Quos in visione contemplata Ioanna, exhorrescens adiutorium imploravit spirituum cælestium. Adfuerunt cum Michaele Archangelo Custos Angelus, et alii plerique cælestis aulæ milites, qui vilissima illa inferni monstra, etsi pertinaciter reluctantia, confestim abegerunt. Interroganti autem Ioanna quid sibi cacodæmones, et tetra illa colluvies volebant. Custos respondit: “domum illam perturbare, et penitus evertere, iamque eis aditum apertum per monialium rancores et discordias recenter exortas, quorum fructum amarissimum illa propediem erat gustatura”. Atque ita factum est, ut conspirante cum aliis Vicaria contra Abbatissam Ioannam, quasi bona monasterii adhuc pauperrimi dissipasset, ut bullam impetraret pro confirmanda unione beneficii curati, quod Cardinalis Ximenez applicuerat monasterio, et illa fratri germano contulerat, interpellatus sit Minister, qui rem omnem discuteret, et iudicaret. Accedens ille, nimis facile credidit Abbatissæ æmulis, eamque ab officio removit, substituta in eius loco Vicaria, quæ tam indignis artibus officium ambiuit. Pertulit omnia patientissime Ioanna, quæ multis colloquiis a suo Custode didicit, Deum ita permisisse, ut ancillam suam amplius tanquam aurum in fornace tribulationis excoqueret, et ne illa tot tantisque favoribus ac revelationibus divinis affluens, vana gloria, dulci spiritualium opum spoliatrice, iocundo animarum hoste caperetur. Alia vitia locum habent in servis diaboli; inanis gloria etiam habet in servis Christi.

LX. His confortata sermonibus, quibus potuit modis consolabatur cas sorores, quæ graviter ferebant illam permutationem officiorum a Ministro factam, omnesque hortabatur ut noviter electæ promptè obedirent. Ipsa omnium prima humillime obsequia præstabat universa, et tanquam a Domino [576] datam toto affectu venerabatur Abbatissam. At Dominus non diu distulit ultionem iniuriæ Ioannæ irrogatæ: nam falsam accusatricem, quæ sibi a Domino prælatam supplantuauit, graui morbo repente percussit, incusso insuper ingenti timore et tremore criminis perpetrati. His edocta suppliciis misera fœmina cœpit suas culpas confiteri, et quæ in Ioannam commisit propalare. Deinde ab ipsa veniam humiliter petiit, et facile impetrauit, illam insuper rogans, ut a Deo tot delictorum remissionem confequeretur. Orauit pro ea Ioanna, et indulgentiam obtinuit, mox illam monuit præmaturæ mortis, quæ instabat, ne imparata raperetur. Parauit quidem illa morti præmittenda, et Sacramentis procurata pœnitens decessit, iniungens sororibus, ut Ioannam reeligerent Abbatissam, suisque suffragiis, quod illa inique abstulit, illæ æquanimiter restituerent. Iniuste autem Ioannam loco suo remotam constitit, dum re melius discussa compertum sit, non nisi exiguam summam aureorum septem pro diplomate Romano fuisse solutam, eiusque fratrem acceptasse onus ministrandi Sacerdotii, subministratis tamen fructibus Monasterio. LXI. Appropinquante iam tempore, quo Ioanna tot pressuris et tunsionibus expolita, et in viuum lapidem celestis ædificiis dolatæ, ex hoc sæculo erat migrandum, apparuit Angelus et dixit, Deo placuisse, ut ad maiorem sui gloriam, suorumque seruorum ædificationem et instructionem innotescerent, quæ illi contulit beneficia tum spiritualium consolationum, et revelationum, tum corporalium afflictionum et dolorum, quæ beneficii etiam loco reponenda erant, et proinde omnia distincte exararet. Illa quanta potuit animi demissione, se protinus ab huiusmodi donis sibi secreto commissis, palam referendis excusauit. At cælestis monitor æquis rationibus, imperio, et comminatione, tandem induxit ut faceret, scribamque dedit, quam diximus Mariam Euangelistam, quæ scribere nesciebat, ut amplius constaret præceptum hoc a Deo emanasse. Illa porro scripsit duos illos libros quos supra memorauimus, sermonum, et vitæ actorumque Ioannæ adeo diserte et discrete, ut supra humanum excellentius habuisse adiutorium colligatur.

LXII. Tandem ubi decreuit Dominus ancillam suam ad tot meritorum præmia ex corporis ergastulo euocare, præmonere voluit, per fidelissimum suæ Custodiæ Angelum in peruigilio Apostolorum Philippi, et Iacobi, quorum uterque illi apparuit, et congratulatus est de præparata diuturni certaminis corona. Illa lætificans et exultans confestim se parauit ad transitum, dissolui cupiens et esse cum Christo. Receptis sacramentis orauit sorores, ut ad longinquam regionem abituram suis orationibus adiuuarent: mox se conuertit totam ad contemplanda diuina mysteria, et beneficia, quæ ab infantia cumulatissime a diuina recepit clementia. Tribus diebus ante illum, qui sacræ Crucis inuentioni dicatus est, multas habuit reuelationes et visiones Christi Domini, S. Mariæ Virginis, Mariæ Magdalenæ, sui Angeli Custodis, aliorumque Sanctorum, nec non horribiles dæmonum apparitiones, qui ad ultimum vitæ terminum insidiari, et aduersari non cessarunt. Demum post integri diei continuam pulchramque exstasin, quæ ab illis incepit verbis: “Congratulamini mihi, congratulamini mihi”, coruscante facie, prodeunte ex ore suauissimo odore, oculis in cælum fixis, multisque prolatis sanctissimis verbis, et habitis cum variis personis, quæ apparebant, piis colloquiis, obdormiuit in Domino die prædictæ Inuentionis sibi semper fausto, ut diximus, et felici, anno ætatis quinquagesimo tertio, ab ingressu monasterii quadragesimo. LXIII. Post mortem os illud exangue, facies pallida, corpus attractum, ossibus duntaxat constans, et neruis, pulchra facta sunt et speciosa, qualia in iuuentute apparebant, dum frueretur consortio sermonis diuini. Quinque dies remansit insepulta suauissimum emittens odorem, concurrente ex omni hominum genere, tam e propinquis, quam e longinquis locis innumera multitudine. Ut omnium commodius satisfieret pietati, Minoritæ, quorum plurimi conuenerant, corpus humeris circumtulerunt, et spectandum præbuerunt extra [577] monasterium, in cuius penetralia irruere non potuerunt cupidi spectatores. Reta in caelum ascendentes, plene in hoc saeculo tot poenis purgatam, se conspexisse retulit religiosissima quaedam sanctimonialis monasterii Conceptionis Almeriani, eiusdem fere virtutis ac pietatis cum Ioanna, eique in spiritu valde familiaris. Statim autem post obitum coepit clarere miraculis. Sororem ex casu in tibia et pectore graviter laesam, hominem dentibus vehementer dolentem, alterum cruribus attractum fulcris incedentem mirabiliter sanauit. Tandem sepulta in odaeo inferiori absque ullo receptaculo praeter nudam terram, infectaque copiosa calce et agua, integra permansit per septennium. Accidit ut puella Comitis Populae filia, quae in monasterio piis educabatur institutis, dum eo loco luderet, senserit gratum odorem, et digitulis terram effoderit. Accedentes sorores, eodemque recreatae odore constituerunt causam inquirere, et in quo statu esset Ioannae corpus aspicere. Altum effodientes inuenerunt corpore et veste incorruptam, in nullo penitus offensam. Decenter itaque ornatam, transtulerunt ad Odaeum superius, ubi in capsa reconditam sub altari collocarunt.

LXIV. Illic remansit annis quatuordecim frequenter contrectatum a sororibus, veteribus spoliatum, nouis vestibus indutum, donec nobilis foemina Isabella Mendoza coniux Gondisalui Chacconi, Domini de Casarubios, illud transferri curauit ad sacellum praecipuum templi, et a latere Euangelii collocari in arcuato tumulo ex quo tam sorores a parte interiori, quam saeculares ab exteriori nobilem arcam circulis ferreis firmatam, in qua sacrum corpus requiescit, conspiciunt et contingunt. Facta est translatio anno 1552. die 14. Septembris Exaltationi sanctae Crucis sacro praesentibus multis heroibus et heroinis. Anno millesimo sexcentesimo Franciscus de Sosa Minister generalis postea Episcopus Canariensis, Oxomensis, et Segouiensis, simul cum Petro Gonzalez de Mendoza Ministro prouinciae Castellae, postea Commissario generali familiae Vltramontanae, Archiepiscopo Granatensi, mox Caesaraugustano demum Episcopo Seguntino, accedens ad monasterium recludi fecit arcam, in qua quotquot aderant, viderunt corpus integrum, facie duntaxat et manibus aliquantulum denigratis, reliqua cadaveris compagine illaesas, vegeta, et firmiter cohaerente. Detracto vetusto habitu, superinductus est nouus; et pro duobus albis capitis velamentis, unum restituit candidum, et alterum adiunxit nigrum Minister generalis, hoc eam dignatus honore post mortem, quae omnibus sui monasterii sororibus illum concupierat in vita. Abscidit autem digitulum pedis sinistri, in alio collocaturus monasterio; sed contremuit videns post annos sexaginta sex sanguinem effluere e vulnere.

LXV. Difficile explicari posset, quanta feruntur erga sacram Virginem deuotione populi omnes in circuitu, et quantis illius sepulchrum muneribus cohonestant. Facile itaque fuit sororibus nobilissimam, affabre compositam thecam argenteam egregiis caelaturis operosam, valoris aureorum quinquies millium, procuratore Alphonso de Espinosa, monasterii vicario, condendo corpori comparare, in qua depositum fuit die festivo omnium Sanctorum anno 1614. praesente Antonio de Trejo Ordinis totius Vicario generali, postea Oratore Romano et Episcopo Carthaginensi, Francisco de Ocaña prouinciae Ministro, immensa multitudine populi e curia Regis Catholicae, et oppidis vicinis confuetis. Ut omnium satisfieret votis, expositum fuit in templi sacello maiori loco eminenti, ubi per biduum omnium patuit conspectui. Demum arcae praedictae illatum fuit, adiectis seris duabus, claue una tradita prouinciae Ministro, altera Abbatissae. Anno sequenti venit sacrum depositum veneraturus Philippus III cum tota prole Regia, Card. Lermensi, et praecipuis aulae Magnatibus. Satiandae omnium pietati expositum fuit corpus in nobili strato per diem integrum, quem corporis venerationi dedicarunt assistentes in choro, excepta duntaxat hora prandii, quod in atrio monasterii sumpserunt. Postremo Philippi IV coniux dignissima Isabella Borbonia anno 1622. in comitatu habens [578] Carolum Infantem, Ferdinandum Cardinalem Toletanum, Regis fratris germanos; & regiae Primates, pretiosum hunc thesaurum uolunt aspicere, & donariis honorare.

LXVI. Ultimo demum Episcopi Troiae & Cyrenes Apostolici Commissarii pro sacrae Uirginis actis examinandis delegati, arcam recludentes, contestati sunt se corpus incorruptum, & uisu pulchrum aspexisse, illudque per triduum plusque quadraginta millium undeque aduentantium aspectui permisisse. Hic in Urbe de connumeranda Sanctorum caetui agitur, praebebatque olim sumptus causa prosequenda Gabriel Cardinalis de Trejo, supradicti Antonii frater, sed & Comitia generalia regni Castellae quatuor millia aureorum decreuit in hunc finem eroganda. Ueneratio & cultus eo in loco perquam maximus est, & fama per uniuersa Hispaniae regna ualde diffusa. Sepulchrum insuper gloriosum accensis in circuitu multis lampadibus argenteis; appensis pretiosis donariis, & deposita apud aedituum locuplete supellectile.

LXVII. Documenta sanctitatis & actorum processus Romam transmissi innumera magnaque continent miracula, omnis generis sanitatum uitaeque aliquibus restitutae. Praecipua, firmisque testimoniis commendata refert Petrus Nauarrus, qui omnium ultimus sacrae Uirginis acta conscripsit docte quidem & prudenter, consultis & diligenter perlectis quae de sua magistra omnium primam diximus scripsisse Mariam Euangelistam. Antonius Daza praeter ea, quae in Chronicis a se editis recensuit, peculiari libello integram complexus est uitam sed magis pie quam ponderose concinnatam, quod ansam praebuit grauibus uiris quaedam obiiciendi, & aliqua seuerius iudicandi, in magnam tantae uirginis offensionem. Occurrit docta Apologia Franciscus a Sosa, quem supra retulimus, aliique uiri docti; sed omnium accuratissime dictus Nauarrus. Dazae opus adiectis Sosae notis, Bartholomaeus Cimarella quarta parte Chronicorum a se compositae Italice traductum inseruit. Franciscus Gonzaga, Petrus Salazarius, & ex neotericis multi praeclaram habent huius uirginis mentionem.

LXVIII. Alia tertii instituti uirgo illustris, multis uirtutibus exornata Francisca N. circa hunc annum decessit in Apulia, & sepulta est in conuentu Minorum Ripae Limosani, de quo hoc habet Franciscus Gonzaga testimonium. [Honestissimae pariterque religiosissimae sororis Franciscae, tertii Ordinis Franciscani olim alumna, quae innumeras laruarum insidias declinauit, & gloriosa de inimica Satana tropaea saepius retulit, quapropter illi summe formidabilis fuit.]

LXIX. Clemens Pontifex & Carolus Imperator audientes Mauros regni Ualentiae, quos diximus alias innumera multitudine baptizatos, Mahometismum potius quam fidem profiteri Christianam, non semel incuriae, & torporis in re tanti momenti arguerunt utriusque status Ecclesiastici & secularis Praefectos, ac demum Imperator hoc anno duos instituit Commissarios, qui perfidam gentem ad praecepta & regulas uerae religionis instrui & plenè catechizari curarent. Primus fuit fr. Antonius de Calcena, prouinciae Aragoniae Minister olim totius Ordinis Uicarius generalis, & demum Episcopus Dertusanus. Secundus fuit Antonius Ramirez de Haro, Abbas Aruafarum, quorum industria factum est ut plurimi per gentem illam numerosissimam distribuerentur praedicatores, quorum diligentia magna pars in fide confirmata est.

LXX. Hoc anno Patres Conuentuales celebrarunt Capitulum generale Mediolani, cui interfuit, & subsidia ampla ministrauit Franciscus Sforzia, nuncupatus Maurus Dux Mediolanensis. Electus est Magister generalis Iacobus Antonius Ferdutius Anconitanus, de quo diximus anno praecedenti, prius functus officiis Procurator & Uicarii generalis Ordin. quem annis septem laudabiliter rexit donec a Paulo III ad Ecclesiae Marturanam, quod loco dicemus, assumptus est. Statim in exordio Pontificatus expositum fuit Paulo III. Pontifici per Commissarium generalem Ultramontanum, & Ministros Hispanos, expedire, ut Custodia S. Euangelii nouae Hispania Indiarum Occidental erigeretur in Provinciam, & Provincia S. Crucis in Insulis Indicis deprimeretur in Custodia. Utrumque [579] concessit Pontifex, emisso sequenti diplomate. Sed cum in proximis Comitiis generalibus de hac re controuerteretur, quoad erectionem prouinciae, Bulla in suo robore permansit, firma etiam remanente sanctae Crucis prouincia.

Notas

[1] Cursiva. Sic Codd.